Vorige week zat ik in de trein naar mijn werk. Heel bewust, want ik dacht: lekker onthaasten in plaats van aanschuiven in de file. Niet opletten op remlichten, invoegende auto’s en mensen die op het laatste moment tóch nog even van rijbaan wisselen. Gewoon zitten, naar buiten kijken en ontspannen aankomen.
Tenminste, dat was het idee.
Toen ik om me heen keek, zag ik vooral gebogen hoofden. Werkelijk iedereen zat op zijn telefoon. Oortjes in, scherm voor de neus en duimen die onafgebroken omhoog bewogen. De coupé was stil, maar in al die hoofden gebeurde waarschijnlijk van alles tegelijk. Filmpje, berichtje, nieuwsbericht, reclame, weer een filmpje, een melding tussendoor en hup: door naar de volgende.
Ik zat overigens zelf ook op mijn telefoon. Ik was een reel aan het maken over hoe heerlijk ontspannen het is om met de trein naar je werk te gaan. De ironie ontging me gelukkig niet helemaal.
We zijn overprikkeld, maar stoppen niet met prikken
Veel mensen voelen zich tegenwoordig overprikkeld. Ze zijn moe, kunnen zich moeilijk concentreren, slapen onrustig en merken dat geluiden, drukte of onverwachte vragen sneller te veel worden. De televisie staat aan, ondertussen beantwoorden we een berichtje en tijdens het tandenpoetsen bekijken we nog even een filmpje. Zelfs wanneer we eindelijk op de bank zitten, gunnen we ons brein nauwelijks rust.
En dat is ergens best bijzonder. We verlangen naar minder prikkels, maar zodra er even géén prikkel is, pakken we automatisch onze telefoon.
Een treinreis zonder scherm voelt al snel lang. Wachten bij de tandarts is vervelend. In de rij bij de supermarkt kijken we binnen enkele seconden of iemand ons nog nodig heeft. Zelfs wandelen, fietsen of de hond uitlaten lijkt soms niet meer voldoende. Er moet een podcast bij, muziek aan of een filmpje worden bekeken. Alsof alleen lopen en een beetje om je heen kijken niet meer genoeg activiteit is voor één moment.
Nog één filmpje dan
Sociale media zijn natuurlijk ook niet ontworpen om je na drie minuten tevreden je telefoon weg te laten leggen. Korte filmpjes geven voortdurend iets nieuws: een ander gezicht, een nieuwe grap, een opvallende uitspraak of iemand die in twintig seconden uitlegt waarom jouw hormonen, darmflora, jeugdtrauma en ochtendroutine waarschijnlijk niet op orde zijn.
Voor je het weet ben je twintig minuten verder en heb je gezien hoe iemand een keuken verbouwt, waarom je nooit meer koffie zou mogen drinken, wat een onbekende Amerikaan eet op een dag en hoe je binnen zes minuten financieel onafhankelijk wordt. Je hebt ontzettend veel gezien, maar eigenlijk niets echt verwerkt.
We noemen het vaak even ontspannen, terwijl ons brein ondertussen voortdurend moet schakelen, selecteren en reageren. Ieder geluidje, rood bolletje en trillinkje zegt namelijk hetzelfde: kijk hier, dit is misschien belangrijk. Ook wanneer het in werkelijkheid alleen gaat om iemand die een foto van haar lunch heeft geplaatst.
Is dopamine het probleem?
Het woord dopamineverslaving wordt tegenwoordig overal voor gebruikt. Dopamine is echter geen slecht stofje dat door TikTok wordt leeggetrokken. Het speelt onder andere een rol bij motivatie, aandacht, leren en het verwachten van een beloning. Juist die verwachting maakt scrollen zo aantrekkelijk: je weet nooit precies wat het volgende filmpje brengt. Misschien is het saai, misschien grappig en misschien zó interessant dat je het onmiddellijk naar drie mensen moet doorsturen.
Het probleem is dus niet dat we letterlijk ‘geen dopamine meer hebben’. Wel kan ons brein wennen aan een hoog tempo van afwisseling en beloning. Daardoor kunnen tragere activiteiten minder aantrekkelijk gaan voelen. Een boek lezen vraagt ineens veel concentratie. Een gesprek zonder ondertussen op je scherm te kijken duurt lang. Gewoon naar buiten staren voelt bijna ongemakkelijk omdat er niet iedere acht seconden iets nieuws gebeurt.
Je zenuwstelsel krijgt nauwelijks pauze
Ons systeem verwerkt de hele dag informatie. Geluid, beweging, licht, gesprekken, gedachten, verkeer, werkdruk en alles wat er in ons lichaam gebeurt. Het brein bepaalt voortdurend wat belangrijk is, waar aandacht naartoe moet en waarop we mogelijk moeten reageren.
Daarom is herstel niet alleen een kwestie van op de bank gaan zitten. Als je lichaam stilstaat terwijl je hoofd nog honderd kleine prikkels per minuut verwerkt, is er wel rust in je spieren, maar niet per se rust in je systeem.
Dat betekent niet dat je telefoon weg moet, sociale media verboden zijn of dat je voortaan zwijgend naar iedere voorbijtrekkende wolk moet kijken. Ik maak zelf reels, beantwoord berichten en vind het ook heerlijk om soms gedachteloos te scrollen. Het gaat niet om perfect gedrag. Het gaat erom dat we weer gaan herkennen wanneer we bewust iets bekijken en wanneer onze hand de telefoon al heeft gepakt voordat we zelf doorhadden dat we ons blijkbaar drie seconden verveelden.
Verveling heeft een nogal slecht imago gekregen. Het lijkt iets wat onmiddellijk opgelost moet worden. Toch ontstaat juist in die lege momenten ruimte om indrukken te verwerken, gedachten af te maken en weer iets van je omgeving op te merken. Je brein hoeft dan even nergens achteraan.
Misschien hoeven we daarom niet meteen ons hele telefoongebruik drastisch aan te pakken. Begin eens met één klein moment dat je niet opvult. Een treinrit van tien minuten. Wachten tot de koffie klaar is. Een rondje wandelen zonder podcast. Je telefoon in je tas terwijl je in de rij staat.
Waarschijnlijk voelt dat in het begin helemaal niet rustgevend. Misschien word je juist onrustig en wil je binnen een minuut weten of er nog iets gebeurd is in de wereld. Dat is geen teken dat het niet werkt maar laat vooral zien hoe gewend je bent geraakt aan voortdurende input.
Ik keek in de trein uiteindelijk toch nog even naar buiten. Niet de hele reis natuurlijk, want die reel moest ook af. Maar lang genoeg om te beseffen dat onthaasten niet automatisch ontstaat doordat je de auto laat staan.
Soms moet je ook gewoon je telefoon wegleggen.
